Eleme usulü nedir?

Eleme usulünde takımlar tur tur eşleşir ve her eşleşmenin kaybedeni turnuvadan çıkar. Kazananlar bir üst turda yeniden eşleşir; takım sayısı her turda yarıya iner ve süreç finalde tek takım kalana kadar sürer. Turların adı da buradan gelir: son 16, çeyrek final, yarı final ve final.

Lig usulünün aksine eleme usulü telafi tanımaz: doksan dakikalık kötü bir performans, aylarca süren emeği bitirebilir. Bu acımasızlık aynı zamanda formatın cazibesidir; güçsüz görünen takımın tek maçta dev devirmesi eleme turlarının klasiğidir ve kupa heyecanı denen olgu tam olarak budur.

Eşleşmeler çoğu turnuvada kura çekimiyle belirlenir. Güçlü takımların erken turlarda birbirini elememesi için seribaşı uygulaması kullanılabilir; bazı organizasyonlarda ise tur ağacı en baştan sabitlenir ve grup sıralamaları hangi yolun izleneceğini otomatik belirler. Dünya Kupası bu ikinci modeli kullanır: grubunu birinci bitiren takım, eşleştirilmiş grubun ikincisiyle karşılaşır.

İngiltere'deki FA Cup gibi kupalarda ise her tur ayrı kura ile çekilir ve ağaç önceden bilinmez; amatör bir takımın kurada devlerden birini çekmesi bu geleneğin en sevilen anıdır. Çift eleme denilen, iki kez kaybedince elenmeyi getiren model futbolda yaygın değildir; e-spor ve bazı amatör organizasyonlarda görülür.

Tek maçlık eleme turlarında beraberlik durumunda önce iki kez 15 dakikalık uzatma devreleri oynanır; eşitlik bozulmazsa kazananı seri penaltılar belirler. Bazı kupalarda uzatma atlanıp doğrudan penaltılara geçilebilir; bu tercih turnuvanın kendi yönetmeliğinde yazar.

Rövanşlı eşleşmelerde ise iki maçın toplam skoru geçerlidir. Toplamda eşitlik varsa rövanş maçında uzatmaya gidilir ve gerekirse penaltılar oynanır. Uzun yıllar bu eşitliği deplasman golü kuralı çözerdi; UEFA 2021'de kulüp turnuvalarında bu kuralı kaldırdığından beri deplasman golünün fazladan bir ağırlığı yoktur.